ऑल अबाउट लॉर्ड
सभी देवी-देवताओं की सूची पर वापस जाएँ
श्री कार्तिकेय जी

श्री कार्तिकेय जी

मुरुगन — देवसेनापति, ज्वलंत शक्ति-वेल के धारक

एक नज़र में

अधिष्ठान
युद्ध, विजय, यौवन, साधना-अनुशासन
माता-पिता
शिव एवं पार्वती; षड्‌ कृत्तिकाओं का पालन
पत्नियाँ
देवसेना एवं वल्ली
वाहन
मोर; ध्वज पर मुर्गा
पूजा दिवस
मंगलवार; स्कंद षष्ठी; कार्तिकै दीपम
महामंत्र
ॐ सरवणभव नमः
पवित्र धाम
तमिलनाडु के छह आरुपडै वीटू

पवित्र पाठ और मंत्र

Mantra

सरवणभव महामंत्र

ॐ सरवणभव नमः

Om Saravana Bhava Namaha

"सर-वन (ईख के वन) में जन्मे को प्रणाम" — पाँच अक्षर शरीर के पंच तत्वों को जागृत करते हैं; स्कंद षष्ठी पर तमिल भक्त हज़ारों बार जपते हैं।

Stotra

सुब्रह्मण्य भुजंग प्रबन्ध (प्रारम्भ)

मयूराधिरूढं महावाक्यगूढं महासेव्यमानं सुरालिङ्गितोद्यत्। रुचाप्रीतये ध्यायति स्वन्तमेकं सुपुत्रं गुहं सन्ततं शरण्यम्॥

Mayuradhirudham mahavakya-gudham maha-sevyamanam sura-lingitodyat | Rucha pritaye dhyayati swantam ekam suputram guham santatam sharanyam ||

आदि शंकराचार्य ने तिरुचेंदूर में रचा, जहाँ मुरुगन बालक रूप में प्रकट होकर उन्हें दूध पिलाते थे — 'हृदय में सदा गुह (मुरुगन), मयूरारूढ़, महावाक्यों में छिपे, शरण्य का ध्यान करता हूँ।'

पूजा कैसे करें

सामान्य दैनिक पूजा

स्नान कर शुद्ध वस्त्र, पूर्व/उत्तर मुख। लाल पुष्प, कुमकुम, भस्म अर्पित करें; ॐ सरवणभव 108 बार जपें। मंगलवार को कंद षष्ठी कवचम् पाठ; वेदी पर छोटा वेल या मोर पंख रखें।

पारंपरिक अर्पण

  • पंचामृतम् (केला-शहद-खजूर-घी मिश्रण)
  • लाल अरळी एवं कमल पुष्प
  • भस्म व कुमकुम — तीन रेखाओं में
  • स्कंद षष्ठी पर पनकम (गुड़-जल)
  • वेदी पर मोर पंख

व्रत के बारे में: छह-दिवसीय स्कंद षष्ठी व्रत (फलाहार/दूध) षष्ठी दिन समाप्त होता है — विघ्न-निवारण हेतु अत्यंत प्रभावशाली माना जाता है।

प्रसिद्ध मंदिर

🛕 Palani Dhandayuthapani Temple

Palani, Tamil Nadu

त्यागी युवा रूप का पहाड़ी धाम — 690 सीढ़ियाँ या रोपवे; यहाँ का पंचामृतम् (फल-शहद मिश्रण) प्रसिद्ध है, लाखों घर ले जाते हैं।

🛕 Thiruchendur Subramanya Swamy Temple

Thiruchendur, Tamil Nadu

समुद्र-तट मंदिर जहाँ सूरसंहार हुआ — आरुपडै वीटू में एक, अनोखा इसलिए कि पहाड़ पर नहीं, सागर किनारे स्थित है।

दर्शन का सर्वोत्तम समय: अक्टूबर–नवंबर (स्कंद षष्ठी उत्सव)

🛕 Swamimalai Temple

Swamimalai, Tamil Nadu

जहाँ बाल मुरुगन ने स्वयं पिता शिव को प्रणव का अर्थ समझाया — इसलिए यहाँ इनका श्रीणिवास शिव-श्रीणिवास के ऊपर है, ऐसा एकमात्र स्थान।

🛕 Kukke Subramanya Temple

Sullia, Karnataka

जहाँ कार्तिकेय ने नाग जाति को गरुड़ से रक्षा दी — नागसर्प दोष शांति अनुष्ठानों हेतु भक्त यहाँ आते हैं।

त्योहार

🎉 Skanda Sashti

ऐप्पसि मास (अक्टूबर–नवंबर), छह दिन

सूर-युद्ध का छह-दिवसीय पुनःआवाहन — तिरुचेंदूर में सूरसंहार नाट्य; भक्त व्रत रखते, सरवणभव जपते और पहाड़ी मंदिरों की पदयात्रा करते हैं।

🎉 Thai Poosam

थाई मास, पूसम् नक्षत्र (जनवरी–फरवरी)

कावडी आटम — भक्त सजे कावड़, दूध के घड़े ढोते, कुछ गालों में वेल-आकृति भेदी के साथ नंगे पाँव पलानी/बाटू गुफाओं तक समाधिस्थ भाव में चलते हैं।